«Син йоклаганда, галәм әйләнә... Ә менә ни өчен — берәү дә белми»

1. Нигә йоклыйбыз?

Ял өчен микән? Әмма йокы — ул үзе бер куркыныч: хайваннардан сакланмыйсың, аш тапмыйсың, балаларыңны карамыйсың. Нигә эволюция моны бетереп бетермәгән? Галимнәр йокы вакытында хәтер ныгый, иммунитет көчәя, диләр. Ләкин «нигә» дигән сорау ачык килеш кала. Иң гаҗәбе — хәтта бер күзәнәклеләр дә активлык һәм ял фазаларын кичерә.

2. Галәм нәрсәдән тора?

Без күргән йолдызлар, планеталар — бары тик 5 % гына. Калган 95 % — кара материя һәм кара энергия. Аларны күреп булмый, тотып та булмый. Ләкин алар бар! Галактикалар бәрелешеп бетми — димәк, ниндидер көч аларны тотып тора. Ә ул нинди? Галимнәр әле дә аңлый алмый.

3. Нәрсә ул аң?

Син укуыңны аңлыйсың, үзеңне сизәсең, уйлыйсың. Әмма «мин» каян килеп чыга? Баш миендә — сигналлар, импульслар, химия. Ә шатлык, газап, илһам кайда яши? Ясалма интеллект текст яза, йөз таный, ләкин аның «мин»е юк. Аң — ул шәхси тәҗрибә, хис, хәтер. Кайбер галимнәр аңны гравитация кебек галәм үзенчәлеге дип саный. Ә бәлки, ул безнең тирәдә һава кебек таралгандыр?

4. Нигә вакыт алга гына бара?

Без туабыз, картаябыз — кире юл юк. Физика законнары киресенчә дә эшли ала, ләкин энтропия (тәртипсезлек) арта. Бүлмә үзеннән-үзе тазармый — аны өчен тырышырга кирәк. Ә үткән, бүген, киләчәк бергә тезелеп торалармы? Әллә галәм бер бөтен, ә без аның эченнән «агып» кына үтәбез? Бу сорау баш әйләндерә.

5. Җирдә тормыш ничек барлыкка килгән?

Җир бервакыт үле иде. Хәзер — тере. Үледән тере ничек килеп чыга? Бу — абиогенез дигән сер. Бәлки, «химик шулпа»да яралгандыр, бәлки, метеоритлар белән килгәндер. Бәлки, без күз алдына да китермәгән шартларда барлыкка килгәндер. Ә бүтән планеталарда ничек? Әгәр без ялгыз булсак — бу иң куркыныч сер…

Һәрберебез шушы биш сорауны эчендә йөртә. Аларга җавап табу өчен галимнәр дистәләрчә ел хезмәт куя. Ә бәлки, җавап безнең үзебездәдер?

Чыганак: «Кызыл Таң»